Dobësimi i pjesëmarrjes së shoqërisë civile do të ndihet gjerësisht, jo më pak sepse çdo propozim për ta bërë financën globale më të qëndrueshme dhe më të drejtë varet nga qytetarë që mund të lexojnë një analizë të qëndrueshmërisë së borxhit dhe ta detyrojnë një ministër të japë përgjigje për të
Nga Janet ZHOU
Në vitin 2021, ministri i Financave i Zimbabvesë, Mthuli Ncube, shkaktoi një trazirë kur lëshoi më shumë se 15 milionë dollarë garanci për kredi private të dhëna nga Banka Komerciale e Zimbabvesë pa kërkuar miratimin e parlamentit. Ishte një shembull veçanërisht flagrant i një praktike fatkeqësisht të zakonshme në Zimbabve: angazhimi i burimeve shtetërore për projekte jo-thelbësore që nuk ofrojnë asnjë përfitim publik. Disa nga këto hua mbetën gjithmonë të papaguara, duke i lënë tatimpaguesit të mbulojnë humbjet. Në prill 2022, Koalicioni i Zimbabvesë për Borxhin dhe Zhvillimin (të cilin unë e drejtoja në atë kohë), së bashku me tre bashkë-kërkues, iu drejtua Gjykatës së Lartë të Zimbabvesë për të shpallur se parlamenti duhet të miratojë huamarrjet publike para se ato të ndodhin. Në mars 2023, Gjykata urdhëroi qeverinë të publikojë një projektligj brenda 12 muajve të ardhshëm që përcakton rolin e parlamentit në miratimin e huave dhe garancive dhe vendos procedurën për ratifikim ose refuzim.
Ky fitim ishte i mundur vetëm falë një granti. Iniciativa e Shoqërisë së Hapur për Afrikën e Jugut, një fondacion rajonal, financoi avokatët e jashtëm që e argumentuan çështjen, si dhe studiuesit tanë, për një periudhë trevjeçare. Kur cikli përfundoi, u zhduk edhe kapaciteti për të luftuar këto beteja ligjore. Ky model i financimit të llogaridhënies publike në vendet në zhvillim përmes granteve ka filluar të shembet. Ndihma nga donatorët e OECD-së ra me 23,1% në terma realë në vitin 2025, rënia vjetore më e madhe e regjistruar ndonjëherë. Ndërkohë, qeveritë po ashpërsojnë kërkesat për regjistrimin e organizatave të shoqërisë civile dhe po kufizojnë se cilat prej këtyre grupeve mund të marrin financime nga jashtë. Ligji i Zimbabvesë për ndryshimet në Organizatat Vullnetare Private, i miratuar në prill 2025, u lejon autoriteteve të anulojnë regjistrimin e organizatave të shoqërisë civile dhe të sekuestrojë pasuritë e tyre pa mbikëqyrje gjyqësore. Ligji i El Salvadorit për Agjentët e Huaj, i miratuar vetëm një muaj më vonë, vendosi një taksë prej 30% mbi të gjitha financimet e huaja.
Dobësimi i pjesëmarrjes së shoqërisë civile do të ndihet gjerësisht, jo më pak sepse çdo propozim për ta bërë financën globale më të qëndrueshme dhe më të drejtë varet nga qytetarë që mund të lexojnë një analizë të qëndrueshmërisë së borxhit dhe ta detyrojnë një ministër të japë përgjigje për të. Angazhimi i Seviljes, i miratuar në Konferencën e Katërt Ndërkombëtare për Financimin e Zhvillimit vitin e kaluar, kërkon forcimin e mbikëqyrjes parlamentare të borxhit, institucioneve të auditimit të pavarura dhe rolin e shoqërisë civile në ekspozimin e rrjedhave financiare të paligjshme. Por askush nuk ka thënë se kush e paguan për këtë punë. Përgjigjja mund të qëndrojë në dy lloje instrumentesh ndërkombëtare: marrëveshjet për rikuperimin e aseteve të vjedhura dhe trajtimet e borxhit sovran. Secila mund të përmbajë një klauzolë që detyron një pjesë fikse të shumës – 5% është një pikënisje e justifikueshme – të shkojë për financimin e mbikëqyrjes së pavarur të financave publike në vendin përfitues. Paratë do të mbroheshin nga ndërhyrja ekzekutive, do të auditoheshin publikisht dhe do të garantoheshin për gjithë kohëzgjatjen e programit. Kjo është bërë tashmë në marrëveshjet për kthimin e aseteve. Në dhjetor 2017, Zvicra ripatrioi rreth 321 milionë dollarë të vjedhur nga ish-presidenti nigerian Sani Abacha, në kuadër të një marrëveshjeje që parashikonte monitorim nga Banka Botërore dhe mbikëqyrje nga shoqëria civile mbi mënyrën se si u shpenzuan paratë. Të njëjtin vit, Mbretëria e Bashkuar, Shtetet e Bashkuara dhe katër vende të përqendruara – Nigeria, Sri Lanka, Tunizia dhe Ukraina – —miratuan parimet GFAR (Forumi Global për Rikuperimin e Pasurive), të cilat i detyrojnë qeveritë që kthejnë ose marrin pasuri për transparencë dhe llogaridhënie.
Por, deri më sot, një monitorim i tillë është trajtuar si një mirësjellje, i ofruar sipas diskrecionit të qeverisë që mban fondet e vjedhura. Angazhimi i Seviljes kërkon testimin e qasjeve të reja për kthimin e aseteve, duke përfshirë një klauzolë në këto marrëveshje që përcakton se një palë e tretë monitoron disbursimin e parave për mbikëqyrje, me qëllim parandalimin e manipulimit nga ana e qeverisë përfituese. Trajtimet e borxheve, të negociuara në komitetet e kreditorëve dhe forumet shumëpalëshe, mund të adoptojnë një qasje të ngjashme: të kanalizohet një pjesë fikse e kursimeve nga shlyerja e borxhit në një fond të qeverisur në mënyrë të pavarur që mbështet mbikëqyrjen e financave publike. Grantet do të jepen në mënyrë konkurruese, do të publikohen në një bazë të dhënash dhe do të auditohen nga jashtë sipas kritereve të përcaktuara në marrëveshje.
Kreditorët tashmë kanë pranuar kushte të ngjashme për kategori të ndryshme. Në vitin 1998, Uganda i ndau kursimet nga lehtësimi i borxhit nën Iniciativën për Vendet e Varfra me Borxh të Lartë, duke i caktuar ato për programet kundër varfërisë. Në vitin 2023, Ekuadori përfundoi një shkëmbim borxhi me natyrën, ku një pjesë e interesit të huasë së re paguan rreth 12 milionë dollarë në vit, për 18.5 vjet, në një fond për mirëmbajtjen e Ishujve Galápagos, i qeverisur nga një bord përfaqësuesish nga qeveria, akademia dhe biznesi. Një qeveri huamarrëse kurrë nuk do të ofrojë vullnetarisht të financojë njerëzit që e auditojnë. Por kur detyrimi shkruhet në këto marrëveshje, paratë mbijetojnë buxhetin ose zgjedhjet e ardhshme. Kjo gjithashtu u jep kreditorëve një pasqyrë mbi praktikat e zbulimit të huamarrësit.
Mbikëqyrja është sigurimi më i lirë në financat sovrane. Një grup ekonomistësh që ndjekin zbulesat e borxheve të papublikuara në 154 vende gjatë shekullit të kaluar zbuluan se gati gjysma e të gjitha mos pagesave sovrane koinciduan me rishikime të konsiderueshme në rritje të borxhit publik të raportuar. Borxhi i fshehtë grumbullohet në kohë të mira dhe shfaqet në kohë të këqija, kur dikush më në fund shqyrton librat. Nëse mbikëqyrja publike financohet si duhet, shqyrtimi i jashtëm fillon shumë përpara një mos pagesë dhe mund të hapë rrugën për reforma. Merrni parasysh urdhrin që morëm nga Gjykata e Lartë e Zimbabvesë. Ishte një rezultat i rëndësishëm, i cili megjithatë dështoi ta zbusë problemin. U hartua një projektligj, por nuk u publikua në fletore zyrtare; afati i gjykatës kaloi pa asnjë veprim. Organizatat që mund të kishin luftuar në gjykata për zbatimin e tij ishin përqendruar tashmë në punë të tjera të financuara me grante.
Ndërsa përpjekjet për të rinovuar arkitekturën financiare globale përshpejtohen, politikanët duhet të pranojnë se përmirësimi i menaxhimit të borxhit fillon me përgjegjësinë në vend. Në Takimet Vjetore të Fondit Monetar Ndërkombëtar-Bankës Botërore në tetor, Platforma e re e Huamarrësve, e cila synon t’u japë vendeve në zhvillim një zë më të fortë në diskutimet globale për borxhin, mbajti Këshillin e saj të parë Drejtues. Ndërsa koordinimi proaktiv midis ministrave të financave dhe guvernatorëve të bankave qendrore, si zyrtarët që nënshkruajnë huat, është thelbësor për të arritur nivele të qëndrueshme borxhi, ai duhet të shoqërohet me financim të jashtëm afatgjatë për grupet e shoqërisë civile që mund t’i mbajnë ata të përmbushin premtimet e tyre.
