Në një kohë kur vendet e Gjirit po vënë në dyshim varësinë e tyre nga SHBA-ja, vazhdimi i veprimeve armiqësore kundër tyre do të rrezikonte vetëm fitimet strategjike të Iranit dhe do t’i shtynte vendet arabe përsëri drejt marrëveshjeve të vjetra
Nga Abdullah GÜL
Më 28 shkurt, Shtetet e Bashkuara dhe Izraeli tronditën botën duke kryer sulme në të gjithë Iranin dhe duke vrarë udhëheqësin suprem të vendit, Ajatollah Ali Khamenei. Viktimat civile u rritën shpejt, duke përfshirë 150 civilë – kryesisht fëmijë – të vrarë kur raketat amerikane goditën një shkollë fillore. Irani u hakmor siç duhet duke sulmuar Izraelin dhe bazat amerikane në të gjithë rajonin dhe duke ngushtuar transitin detar përmes Ngushticës së Hormuzit. Agresioni njëanshëm kundër Iranit nuk kishte legjitimitet ndërkombëtar dhe ç’stabilizoi të gjithë Lindjen e Mesme.
Vendet arabe pësojnë sulme hakmarrëse nga Irani sepse strehojnë baza amerikane, dhe vendet në mbarë botën u përballën me kosto të larta ekonomike nga rritja e çmimeve të energjisë. Dëmi ishte gjithashtu reputacional për vendet e Gjirit, në aspektin e sigurisë dhe mbrojtjes.
Pastaj, më 7 prill, New York Times publikoi një raport të detajuar se si kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu e kishte bindur presidentin amerikan Donald Trump të sulmonte Iranin, një vendim që tani duhet të shqyrtohet nga dy perspektiva. Së pari, kjo tregon se sa lehtë SHBA-ja mund të tërhiqet në një luftë. Sigurisht, një superfuqi me armë bërthamore duhet të ketë mekanizma jashtëzakonisht të fortë vendimmarrës kur bëhet fjalë për çështje lufte dhe paqeje. Së dyti, duket se fitorja amerikane në Venezuelë shkaktoi mbindjen që çoi te Irani. Administrata Trump mendonte se ishte e pamposhtur me përdorimin e fuqisë ushtarake. Por gjërat rezultuan të ishin shumë më të ndërlikuara dhe më të vështira në Iran.
Kur amerikanët kuptuan se e vetmja ngjashmëri midis dy vendeve ishin rezervat e tyre të naftës, ishte tepër vonë. Imazhi i Amerikës së bllokuar në një konflikt me Iranin dëmton rëndë. Kundërshtarët e SHBA-së më parë ishin superfuqi të tjera si Kina dhe Rusia, por tani në lojë është futur edhe Irani.
Ndërkohë, vendet e Gjirit kanë vuajtur si pasojë e veprimeve amerikane. Besimi ishte dëmtuar tashmë në vitin 2019, kur SHBA dështoi të funksiononte si garantues i sigurisë pas sulmeve ndaj objekteve të naftës në Arabinë Saudite. Tani, asetet amerikane që strehohen në vendet e Gjirit janë bërë një dobësi në vend të një burimi sigurie. SHBA nuk shihet më si një partner i besueshëm për sigurinë. Vendet e Gjirit pa dyshim do të kërkojnë të diversifikojnë partneritetet e tyre – jo vetëm në mbrojtje, por edhe në fusha të tjera si tregtia – dhe kjo do të dobësojë më tej primatin amerikan në rajon. Kina me shumë gjasa do të jetë përfituesja më e madhe, veçanërisht pas lehtësimit të saj të afërimit mes Iranit dhe Arabisë Saudite në vitin 2023.
Irani, pavarësisht të gjitha humbjeve të tij, ka dëshmuar se mund të kundërveprojë dhe t’u rezistojë sulmeve amerikane dhe izraelite. Trazirat e brendshme dhe ndryshimi i regjimit që shumë në Perëndim prisnin nuk ndodhën. Përkundrazi, Irani u mbrojt ndërsa populli i tij u bashkuar përballë agresorit të jashtëm. Megjithatë, Irani duhet të veprojë me kujdes. Nuk duhet të ngatërrojë avantazhet afatshkurtra me fitore afatgjata. Krenaria nga sfidimi i kundërshtarëve më të fuqishëm mund t’i çojë udhëheqësit e Iranit të ndjekin një qasje maksimaliste në ngulmimin e kërkesave të tyre. Por kjo do të ishte kundërproduktive. Në vend të kësaj, udhëheqja iraniane duhet të shfrytëzojë momentin dhe të përfitojë nga ajo që ka arritur.
Dy çështje kryesore meritojnë një shqyrtim më të afërt: rendi politik i brendshëm dhe mirëqenia e brendshme e Iranit; dhe rendi më i gjerë rajonal, i cili ofron mundësi të shumta për bashkëpunim me përfitim të ndërsjellë.
Edhe nëse duket se Irani mund ta mbajë këtë konflikt për shumë më gjatë, udhëheqësit iranianë duhet të marrin parasysh çmimin që do të paguajnë për këtë. Përgjegjësia kryesore e çdo qeverie është të sigurojë mirëqenien e popullit të vendit. Meqenëse si shteti ashtu edhe populli po pësojnë humbje të mëdha, prioriteti më i lartë duhet të jetë sigurimi i heqjes së sanksioneve dhe përmirësimi i kushteve të jetesës së iranianëve. Për më tepër, leverdisi strategjik që Irani ka fituar mbi Ngushticën e Hormuzit nuk është i përhershëm. Po zhvillohen rrugë alternative. Udhëheqësit iranianë gjithashtu duhet të marrin parasysh marrëdhëniet e ardhshme me vendet e Gjirit.
Izraeli prej kohësh ka kërkuar të shtyjë Arabinë Saudite që t’i bashkohet SHBA-së në përballjen me Iranin, por Mbretëria është përmbajtur me mençuri. Liderët iranianë duhet ta njohin këtë. Ata gjithashtu duhet të pranojnë se mbështetja e tyre te përfaqësuesit rajonalë nuk u ka shërbyer mirë. Ajo thjesht ka shtyrë shtetet arabe drejt kundërshtarëve të Iranit.
Në një kohë kur vendet e Gjirit po vënë në dyshim varësinë e tyre nga SHBA-ja, vazhdimi i veprimeve armiqësore kundër tyre do të rrezikonte vetëm fitimet strategjike të Iranit dhe do t’i shtynte vendet arabe përsëri drejt marrëveshjeve të vjetra. Që rajoni të arrijë një ekuilibër të ri, Irani dhe Arabia Saudite duhet të normalizojnë marrëdhëniet e tyre. Vetëm kjo do të ishte një hap i madh përpara, sepse do t’u lejonte të ndalonin së parë njëri-tjetrin si një kërcënim të përhershëm. Për më tepër, normalizimi rajonal midis vendeve myslimane do të lejonte përparim në çështjen palestineze. Këtu, Irani duhet të marrë parasysh historikun e vet. A mund të thotë me sinqeritet se qasja e tij ndaj Palestinës ka ndihmuar? Nëse ka ndonjë gjë, retorika iraniane ka shërbyer si justifikim që Izraeli të bëjë çfarë të dojë – dhe me ndihmë ushtarake të pakufizuar nga SHBA.
Irani duhet të shmangë një qëndrim maksimalist. Ai mund të arrijë lehtësimin e sanksioneve, të japë fund bllokadës dhe të bëjë përparim drejt riintegrimit në komunitetin ndërkombëtar, të gjitha pa u dorëzuar. Por dritarja e mundësisë po mbyllet. Pas zgjedhjeve të mesmandatit në SHBA në nëntor, administrata Trump do të ndjejë më pak urgjencë për të arritur një marrëveshje. Madje, mund të kërkojë hakmarrje për humbjen e mundshme të republikanëve në zgjedhje. Por ashtu si Irani duhet të veprojë shpejt para se të përkeqësohet pozicioni i tij negociator, të tjerët duhet të marrin parasysh frikërat dhe perceptimet e tij të kërcënimit.
Dekada armiqësie ndaj vendit kanë bërë vetëm që të forcohet pozicioni i tij. Sfida për të gjitha palët është të pajtojnë frikërat e regjimit me të drejtën e iranianëve për të lulëzuar në mënyrë paqësore dhe të sigurt.
(Autori është ish-president i Republikës së Turqisë)
