Lidhjet e reja të gazit me Greqinë dhe Serbinë, investimet në MEPSO, interkonektimi me Shqipërinë, planifikimi i kapaciteteve energjetike dhe mbështetja për familjet e rrezikuara janë ndër prioritetet e Ministrisë së Energjetikës, Minierave dhe Lëndëve të Para Minerale. Në shtator dhe në fillim të tetorit, këto aktivitete morën gjithashtu një dimension të fortë ndërkombëtar, përmes bashkimit me Korridorin Vertikal të Gazit dhe bashkëpunimit ministror në rajon.
Me ministren Sanja Bozhinovska bisedojmë për përfitimet nga këto projekte, ligjet e reja, kompetencat e institucioneve dhe vlerën ekonomike të burimeve vendore. Ajo gjithashtu i referohet krijimit të Ministrisë që nga fillimi, si dhe akuzave me të cilat E Majta e arsyeton interpelancën që është në rend dite në fund të këtij muaji.
Gjatë muajit të kaluar, keni qenë aktivë si në terrenin vendor, ashtu edhe në takimet rajonale energjetike. Cilat rezultate konkrete do të veçonit dhe çfarë do të thonë ato për qytetarët dhe kompanitë?
– Më e rëndësishmja është se njëkohësisht punojmë për infrastrukturën, rregullat e investimit dhe mbështetjen e drejtpërdrejtë për qytetarët. Lidhjet e reja energjetike duhet të ofrojnë më shumë mundësi furnizimi, rrjet më të fortë për të mbështetur zhvillimin e ekonomisë dhe programe për konsumatorët e rrezikuar për të ndihmuar familjet për të cilat shpenzimet energjetike paraqesin barrën më të madhe.
Në shtator, në Selanik, formalizuam bashkimin me Korridorin vertikal të gazit. Së bashku me Serbinë, po hyjmë në një kornizë më të gjerë rajonale që lidh sistemet e gazit të nëntë shteteve. Kjo është e rëndësishme sepse ndërlidhësit tanë marrin funksion më të gjerë evropian: ata hapin qasjen në burime të reja dhe krijojnë mundësinë që Maqedonia të marrë pjesë edhe në tranzitin e gazit.
Në Beograd, në fillim të tetorit, vazhduam me takimin e dytë ministror të Maqedonisë, Serbisë, Greqisë dhe Bullgarisë. Ky format katërpalësh, i nisur në maj, krijon bashkëpunim të rregullt midis dy vendeve anëtare të BE-së dhe dy vendeve kandidate. Ne i lidhim bisedat me detyrat specifike të operatorëve, me afatet e projekteve dhe me mbështetjen që na nevojitet për integrimin energjetik evropian.
Në planin e brendshëm, veçoj zgjidhjen e çështjes shumëvjeçare të pronës me trafo-stacionin Dubrovë. Me iniciativën time, e intensifikuam koordinimin ndërmjet institucioneve kompetente dhe MEPSO-s, dhe objektet janë regjistruar në pronësi të kompanisë. Kjo siguron bazë më të fortë juridike për investimet në këtë pjesë të rëndësishme të rrjetit të transmetimit.
Në shtator, publikuam edhe mbi 500 vauçerë të rinj për kondicionerë inverter për kategoritë e prekura të rrezikuara. Ato lidhen me shpërndarjen e 4.070 vauçerëve pas thirrjes së mëparshme, të cilën po e zbatojmë këtë vit. Paralelisht, vlerësojmë iniciativat për objekte të reja energjetike dhe punojmë në zgjidhjet ligjore për gjeologji dhe miniera.
Në secilën nga këto fusha, qëllimi është që rezultati të ketë vlerë praktike: furnizim më të sigurt, kushte të parashikueshme për ekonominë dhe mbështetje që arrin te qytetarët.
Në opinion shpesh ngatërrohen kompetencat e Ministrisë, EMV-së, MEPSO-s, NOMAGAS-it dhe KRRE-së. Ku është përgjegjësia juaj e drejtpërdrejtë dhe pse është e rëndësishme kjo ndarje?
– Ndarja përcaktohet me ligj dhe duhet të respektohet. Ministria përgatit politikat energjetike, zgjidhjet ligjore dhe planet zhvillimore, drejton procedurat nën kompetencën e saj dhe zbaton programet mbështetëse. Ne jemi gjithashtu përgjegjës për politikat në sektorin e minierave, gjeologjisë dhe menaxhimit të burimeve minerale, si dhe për koordinimin e investimeve në energji.
Për sa i përket kompanive, Ligji për Energjetikën bën përkuifzim thelbësor. Neni 134 përcakton se Ministria është pronare e operatorit të sistemit të transmetimit të energjisë elektrike, MEPSO, ndërsa me nenin 205 edhe e operatorit të sistemit të transmetimit të gazit, NOMAGAS. Në ato shoqëri, ne ushtrojmë kompetencat ligjore të pronësisë, ndërsa organet e tyre drejtuese dhe mbikëqyrëse marrin vendime për funksionimin në përputhje me ligjin.
EMV është në pronësi të Qeverisë. Ministria nuk e menaxhon EMV-në, nuk i zbaton tenderët e saj dhe nuk merr vendimet e saj komerciale. Nenet 133 dhe 204 rregullojnë ndarjen e pronësisë, përkatësisht ndarjen e menaxhimit të sistemeve të transmetimit nga prodhimi dhe furnizimi. Ky është parimi i njohur si “unbundling”, i cili duhet të sigurojë operatorë të pavarur dhe qasje të barabartë në rrjete.
Pikërisht për shkak të kësaj ndarjeje, nuk marr pjesë në vendimmarrjen e Qeverisë për çështjet në të cilat Qeveria ushtron të drejtat e pronësisë në EMV. Kjo praktikë është dokumentuar edhe në procedurën e certifikimit të MEPSO-s. Respektimi i këtij kufiri është detyrim ligjor.
KRE është organ rregullator i pavarur. Në bazë të nenit 48 të Ligjit për energjetikë, kryetari dhe anëtarët e saj emërohen dhe shkarkohen nga Kuvendi. Ministria nuk i emëron dhe nuk ua dikton vendimet. Vendimet rregullatore për çmimet dhe tarifat miratohen në kuadër të kompetencave të KRRE-së, ndërsa EMV përcakton ofertën e saj për shitjen e energjisë elektrike në procedurën përkatëse.
Përgjegjësia ime për politikën energjetike është e qartë. Po aq e qartë duhet të jetë edhe përgjegjësia e çdo bordi drejtues, bordi mbikëqyrës, operatori dhe rregullatori. Vetëm kështu publiku mund të marrë përgjigje të saktë se kush e ka marrë vendimin konkret dhe kush është përgjegjës për të.
MEPSO-ja merr vend më të madh në aktivitetet tuaja. Çfarë po ndryshon në rrjetin e transmetimit dhe çfarë përfitimi do të sjellë shant-reaktori në Dubrovë?
-Rrjeti i transmetimit është baza për çdo ambicie më serioze zhvillimore në energjetikë. Nëse duam kapacitete të reja prodhuese, industri më të fortë dhe shkëmbime më të mëdha me fqinjët, na duhet një rrjet që mund ta përballojë me siguri këtë ngarkesë. Kjo është arsyeja pse punën me MEPSO-n e drejtojmë drejt investimeve, heqjes së pengesave administrative dhe planifikimit afatgjatë.
Dubrova është shembull konkret se si një iniciativë institucionale mund të çojë përpara një çështje të pazgjidhur prej kohësh. Bëhet fjalë për një trafo-stacion 400/110 kilovoltësh, i ndërtuar në vitin 1977, me rëndësi për furnizimin e brendshëm dhe lidhjet ndërkufitare. Me iniciativën time, e ngritëm çështjen e statusit të saj pronësor dhe e përforcum koordinimin me MEPSO-n dhe institucionet kompetente. Duke punuar së bashku, arritëm të regjistronim objektet në pronësi të kompanisë.
Për mua është e rëndësishme që probleme të tilla të zgjidhen. Statusi i rregulluar i pronës forcon sigurinë juridike dhe krijon kushte më të mira për investime në infrastrukturën shtetërore. Kjo është diçka që mund të mos shihet menjëherë në faturën e energjisë elektrike, por është e nevojshme që sistemi të zhvillohet.
Në Dubrovë planifikohet gjithashtu instalimi i një reaktori shunt, me vënien në punë të planifikuar për fillimin e vitit 2027. Është pajisje që ndihmon në kontrollin e tensionit në sistemin e transmetimit, veçanërisht në periudhat e konsumit më të ulët kur mund të ndodhin mbitensione. Duke absorbuar energjinë e tepërt reaktive, reaktori kontribuon në kushte më të qëndrueshme të tensionit dhe në mbrojtjen e pajisjeve.
Përveç kësaj, rindërtimi i ndërtesës së komandës në Dubrovo është pjesë e një projekti më të gjerë që përfshin tre trafo-stacione 400/110 kilovoltëshe dhe pesë 110 kilovoltëshe. Punohet edhe për çështjet pronësore-juridike në Bunarxhik, të rëndësishme për linjën e planifikuar të transmetimit Bunarxhik-Milladinovc, si dhe për përgatitjen e masterplanit për zhvillimin e rrjetit.
Rëndësi të veçantë ka edhe interkonnektimi me Shqipërinë, përmes largpërçuesit 400 kilovoltëshe nga Manastiri deri në kufirin shqiptar dhe lidhja me Elbasanin. Projekti plotëson ndërlidhjen rajonale të sistemit tonë dhe krijon kushte për shkëmbim më të madh të energjisë elektrike. MEPSO është bartësi i realizimit, ndërsa Ministria siguron mbështetje në kuadër të kompetencave të saj.
Me këto aktivitete, ne po e përgatisim rrjetin për prodhimin e ri, nevojat e industrisë dhe tregun rajonal. Ky është investim afatgjatë në sigurinë e furnizimit.
Deri ku kanë arritur interkonektorët e gazit me Greqinë dhe Serbinë, dhe pse punoni paralelisht në tregun e gazit dhe mundësinë e përdorimit të hidrogjenit?
-Me këto projekte, po zgjerojmë mundësinë që Maqedonia të zgjedhë se nga ku dhe në cilin drejtim do të furnizohet. Varësia e deritanishme nga një lidhje e vetme hyrëse e gazit e kufizon fleksibilitetin. Lidhja me Greqinë, e më pas me Serbinë, krijon kushte për qasje në më shumë burime, në terminalet e GNL-së përmes sistemit grek dhe në tregun më të gjerë evropian.
Interkonektori me Greqinë është në ndërtim e sipër. Në Beograd, më informuan se rreth 30 nga gjithsej 67 kilometra të seksionit maqedonas janë salduar. Objektivi është përfundimi në vitin 2027, me një kapacitet fillestar prej 1,5 miliardë metra kub në vit. Ne e ndjekim me kujdes dinamikën, sepse pas saldimit vijojnë aktivitete të tjera ndërtimore, teknike dhe të provimit.
Në korrik, së bashku me përfaqësues të NOMAGAS-it dhe operatorit grek DESFA, bëmë një inspektim të përbashkët të traseut. Vizitës i paraprinë takime pune me drejtuesit e të dy operatorëve. Vlerësimi i përbashkët ishte se projekti po përparon dhe se ekzistojnë kushtet për dinamikë të përforcuar. Ky koordinim i drejtpërdrejtë ndihmon në zgjidhjen e problemeve me kohë dhe në harmonizimin e punës në të dy anët e kufirit.
Për pjesën maqedonase të interkonnektorit me Serbinë, është nënshkruar një marrëveshje për projektimin dhe ndërtimin prej 29,4 milionë eurosh. Janë parashikuar 22,4 kilometra, rrjedhje në dy drejtime dhe kapacitet prej 1,4 miliardë metra kub në vit. Me lidhjen e drejtimit jugor dhe atij verior, hapet edhe mundësia për një rol tranzit të vendit tonë.
Paralelisht, me iniciativën e Ministrisë, e kemi çuar përpara procesin për krijimin e një operatori në tregun e gazit natyror përmes MEMO-s. Në shtator, Qeveria miratoi konkluzionet përkatëse. Ministria koordinon përgatitjen, sepse infrastruktura duhet të shoqërohet me treg të organizuar, rregulla të qarta dhe kushte konkurrence.
Po planifikojmë gjithashtu lidhje të reja të gazit me sytë nga teknologjitë e gjeneratës së ardhshme. Interkonnektori me Greqinë është projektuar për transportin e ardhshëm të hidrogjenit, dhe gatishmëri e tillë është parashikuar edhe për lidhjen me Serbinë. Në korrik, përfunduam studimin e parë gjithëpërfshirës kombëtar për Hidrogjenin, me asistencë teknike të financuar nga BE-ja përmes IPA II dhe Kornizës së Investimeve për Ballkanin Perëndimor. Ajo shqyrton prodhimin, transportin, ruajtjen dhe përdorimin e hidrogjenit të gjelbër. Kështu, ne i harmonizojmë investimet e sotme me nevojat e ardhshme të industrisë dhe të tregut energjetik evropian.
Këtë vit keni pasur takime në Uashington, Vjenë, Gjenevë dhe Prishtinë, si dhe në Greqi dhe Serbi. Si shndërrohen këto kontakte në mbështetje konkrete për Maqedoninë?
– Bashkëpunimin ndërkombëtar e zhvillojmë me agjendë të qartë të brendshme. Na duhen burime më të sigurta furnizimi, mbështetje financiare dhe teknike për infrastrukturën, teknologji të reja dhe partnerë që i kuptojnë prioritetet tona zhvillimore. Kur vendosni agjendë të tillë, takimet fitojnë vazhdimësi dhe hapa konkretë vijues.
Në Uashington, në muajin prill, nënshkruam memorandum me SHBA-në për përmirësimin e sigurisë së furnizimit me gaz natyror. Biseduam me përfaqësues të administratës amerikane dhe me “Chevron”-in për diversifikimin dhe mundësitë e bashkëpunimit. Kjo krijoi bazë shtesë për punën e lidhjeve rajonale të gazit dhe për bisedimet me partnerët potencial.
Në Vjenë, si pjesë e delegacionit qeveritar, prezantuam mundësitë për bashkëpunim ekonomik dhe energjetik. Në shtator, e vazhduam atë punë në Forumin e Biznesit Maqedonas-Austriak në Shkup, me tema si modernizimi i rrjetit, magazinimi e energjisë dhe efikasiteti energjetik. Në Gjenevë, në takimet në kuadër të UNECE, fokusi ishte te menaxhimi i qëndrueshëm i burimeve dhe bashkëpunimi profesional.
Në Prishtinë, morëm pjesë në punën e Bashkësisë Energjetike dhe diskutuam për avancimin e partneritetit dypalësh. Të rëndësishme ishin edhe bisedimet në Delfi me DESFA-n për ndërlidhjen e gazit dhe qasjen në infrastrukturën greke. Një pjesë e këtyre kontakteve më pas vazhduan me takime pune dhe vizitë në terren në Maqedoni.
Memorandumet që kemi nënshkruar përfshijnë disa partneritete: me Serbinë për ndërtimin e interkonjeksionit të gazit, me Kosovën për bashkëpunim në energjetikë, miniera dhe lëndë të para minerale, me SHBA-në për sigurinë e furnizimit me gaz natyror dhe me Kroacinë për bashkëpunim në sektorin energjetik. Secila prej tyre përcakton kornizë për punën në prioritete konkrete të përbashkëta, nga lidhja e infrastrukturës dhe siguria e furnizimit deri te shkëmbimi i njohurive dhe mbështetja institucionale.
Bashkëpunimin e kemi zgjeruar edhe me bashkësinë akademike, përmes memorandumeve me Universitetin “Goce Dellçev” në Shtip, si dhe me FEIT dhe FINKI të Universitetit “Shën Kirili dhe Metodi” në Shkup. Kështu krijojmë bazën për kërkime të përbashkëta, zbatimin e njohurive shkencore dhe përfshirjen e kuadrove të reja profesionale në zhvillimin e sektorit. Për mua, vlera e këtyre memorandumeve konfirmohet përmes aktiviteteve dhe rezultateve që pasojnë pas nënshkrimit.
Veçanërisht e veçoj formatin ministror katërpalësh me Greqinë, Serbinë dhe Bullgarinë. Takimi i parë i këtij lloji u zhvillua në maj në Athinë, ndërsa i dyti në tetor në Beograd. Me këtë kemi vendosur mekanizëm përmes të cilit ministrat dhe operatorët diskutojnë rregullisht për projektet e njëjta dhe realizimin e tyre. Diskutuam gjithashtu për mbështetjen e partnerëve të BE-së për prioritetet tona energjetike para institucioneve evropiane.
Detyra ime është që nevojat e Maqedonisë të paraqiten qartë dhe ajo që është dakorduar të ketë vazhdimësi në punën e institucioneve. Rezultati duhet të shihet në një projekt të përgatitur më mirë, një lidhje e harmonizuar ndërkufitare, asistencë teknike ose qasje në financim.
Për vitin 2027, janë paraqitur mbi 800 iniciativa për objektet energjetike. Si do të siguroheni që investimet në energjinë diellore, të erës dhe bateritë të forcojnë sistemin dhe çfarë sjell ligji i ri për burimet e ripërtëritshme?
-Me Ligjin e ri për Energjetikën, kemi krijuar model më të rregullt të planifikimit të ndërtimit të objekteve energjetike. Përmes planeve vjetore, e shqyrtojmë interesin e investimit në kornizë të përbashkët me nevojat e sistemit. Për Planin e vitit 2027, kanë mbërritur më shumë se 800 iniciativa nga investitorë privatë dhe shtetërorë dhe po punojmë për vlerësimin e tyre.
Kjo tregon interes serioz, por iniciativa e parashtruar është fillimi i procedurës. Është e nevojshme të kontrollohet dokumentacioni, pajtueshmëria me planet dhe mundësitë e kyçjes. Operatorët e rrjetit luajnë rolin e tyre për kushtet teknike. Qëllimi ynë është që investitori të dijë me kohë se çfarë mund të realizojë, ku ka kufizime dhe çfarë detyrimesh duhet të përmbushë.
Një hap i rëndësishëm është edhe miratimi i Ligjit të veçantë për shfrytëzimin e energjisë nga burimet e ripërtëritshme. Ai rregullon çështje të rëndësishme për prodhuesit dhe konsumatorët, masat mbështetëse, garancitë e origjinës dhe bashkësisë energjetike. Qytetarët, komunat dhe kompanitë marrin kornizë ligjore për pjesëmarrje më aktive në prodhimin dhe përdorimin e energjisë së pastër.
Ligji parashikon gjithashtu edhe mekanizma bashkëkohorë mbështetës, ndër të cilat marrëveshjet dypalëshe për barazimin e diferencës së tregut. Qëllimi i tyre është të sigurojnë parashikueshmëri më të madhe për investimet, me mekanizma që mbrojnë interesin publik edhe në çmime të larta të tregut. Detyra e radhës është zbatimi i vazhdueshëm i kornizës ligjore dhe procedurave funksionale.
Në konferencën për energjinë diellore në shtator, theksova se zhvillimi i prodhimit duhet të ecë paralelisht me zhvillimin e rrjetit dhe të magazinimit. Centralet diellore prodhojnë më së shumti në orare të caktuara, ndërsa konsumi ka një orar të ndryshëm. Sistemet e baterive mundësojnë që një pjesë e kësaj energjie të ruhet për më vonë dhe të përmirësohet fleksibiliteti i sistemit.
Në periudhën e njëjtë u shënua edhe mbyllja financiare e fazës së parë të parkut të erës në Shtip. Investime të tilla private janë pjesë e zhvillimit më të gjerë të prodhimit vendor, dhe është detyrim i institucioneve të sigurojnë rregulla të barabarta dhe respektim të kushteve teknike dhe ekologjike. Procedura e parashikueshme është e rëndësishme si për investitorin ashtu edhe për mbrojtjen e interesit publik.
Si i lidhni planet e mëdha për tranzicionin energjetik me punën në terren dhe me njohuritë e ekspertëve vendor?
– Politika energjetike duhet të bazohet në funksionimin real të sistemit. Kjo është arsyeja pse është e rëndësishme për mua që kolegët nga Ministria që punojnë në plane, programe dhe procedura të kenë kontakt të drejtpërdrejtë me inxhinierët, operatorët dhe njerëzit që mirëmbajnë infrastrukturën çdo ditë.
Në shtator, së bashku me të punësuarit e Ministrisë, vizituam HEC-in “Vrutok”. Vizita të tilla mundësojnë një kuptim më të mirë të teknologjisë, rolit të hidroenergjisë dhe sfidave praktike me të cilat përballet stafi. Kjo njohuri është e dobishme për përgatitjen e politikave dhe për koordinimin sektorial, duke respektuar përgjegjësinë e pavarur të kompanive për funksionimin e tyre.
Në muajin e njëjtë, së bashku me partnerët, shqyrtuam edhe Platformën e Investimeve për Tranzicion të drejtë energjetik. Portofoli i përditësuar përfshin 81 projekte me vlerë rreth 1,77 miliardë euro, dhe është siguruar financim për projekte me vlerë rreth 460 milionë euro. Këto janë projekte në faza të ndryshme, kështu që fokusi ynë është te përgatitja, harmonizimi i ndërsjellë dhe monitorimi i realizimit.
Tranzicioni i drejtë kërkon vëmendje edhe për njerëzit. Teknologjitë e reja sjellin nevojën për aftësi të reja në menaxhimin e rrjetit, ruajtjen e energjisë, digjitalizimin dhe mirëmbajtjen. Kjo është arsyeja pse po e thellojmë bashkëpunimin me universitetet dhe institucionet profesionale dhe po u hapim hapësirë inxhinierëve të rinj për t’u përfshirë në sektor.
Për mua, një politikë e mirë është ajo që lidh investimet, infrastrukturën dhe njohuritë e nevojshme që ajo të funksionojë. Me një qasje të tillë, rritet edhe kapaciteti vendor për menaxhimin e zhvillimit energjetik.
Sa është mbështetja me kondicionerë inverter dhe çfarë ndryshoni thelbësisht në mbrojtjen e amvisërive të varfra në aspektin energjetik?
– Mbështetja është më e gjerë se shpërndarja e shtatorit. Në mars të këtij viti, filluam shpërndarjen e 4.070 vauçerëve sipas Shpalljes publike për vitin 2025. Vauçeri mundëson blerjen dhe instalimin e kondicionerit inverter prej 3,5 kilovatësh, me të paktën klasën energjetike A+, me vlerë deri në 28.000 denarë, pa pagesë shtesë nga përdoruesi.
Në shtator, publikuam edhe listat me mbi 500 vauçerë të rinj në kuadër të Programit për vitin 2026. Ato janë të dedikuara për amvisëritë me persona që përdorin kompensim për shkak të aftësisë së kufizuar dhe për familjet me fëmijë me aftësi të kufizuara që përdorin shtesë të veçantë, në përputhje me kushtet e programit. Vetëm këto dy procedura përfshijnë mbi 4.570 vauçerë, realizimi i të cilëve po zhvillohet këtë vit.
Këtu Ministria ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë: nga përgatitja e programit dhe procedurës deri te informimi i përdoruesve dhe kushtet për shfrytëzimin e mbështetjes. Vauçeri i dhënë duhet të shndërrohet në pajisje të vendosur dhe funksionale në shtëpi. Prandaj, i ftojmë përdoruesit ta përfundojnë procedurën me kohë, brenda afatit të shpallur deri më 15 tetor.
Me Ligjin e ri për Energjetikë, për herë të parë e kemi përcaktuar varfërinë energjetike, dhe është miratuar metodologji për matjen e saj. Në këtë mënyrë, vendosim bazë për orientimin e masave sipas nevojave dhe treguesve të përcaktuar. Varfëria energjetike i referohet edhe mundësisë së familjes për të siguruar ngrohje adekuate dhe shërbime themelore energjetike, në varësi të të ardhurave, shpenzimeve dhe gjendjes së shtëpisë.
Prandaj, efikasiteti energjetik ka edhe rëndësi sociale. Një pajisje më e mirë mund të zvogëlojë konsumin e nevojshëm për ngrohjen e hapësirës dhe të përmirësojë kushtet e jetesës. Qëllimi ynë është që mbështetja të jetë e disponueshme dhe e drejtuar siç duhet, e efekti i saj të monitorohet në jetën reale të përdoruesve.
Pse janë të rëndësishme për Ju hulumtimet gjeologjike, strategjia njëzetvjeçare për lëndët e para minerale dhe mbrojtja e rubinit maqedonas? Si lidhen ato me zhvillimin ekonomik?
-Shteti duhet të ketë njohuri moderne dhe të sistematizuara për pasuritë e tij natyrore. Pa të dhëna të tilla, është e vështirë të merren vendime të mira për planifikimin hapësinor, mbrojtjen e burimeve ose mundësitë për përdorimin e qëndrueshëm të tyre. Kjo është arsyeja pse ne duam një pasqyrë më të plotë gjeologjike të të gjithë territorit dhe bashkëpunim më të mirë midis institucioneve që e kanë këtë njohuri.
Strategjia e miratuar për hulumtime gjeologjike dhe eksploatimin e qëndrueshëm të lëndëve të para minerale për periudhën 2026–2046 jep një kornizë afatgjatë për këtë punë. Planifikimi njëzetvjeçar është i rëndësishëm sepse kërkimi, investimet dhe mbrojtja e burimeve kërkojnë vazhdimësi. Me strategjinë, ne mund t’i lidhim më qartë njohuritë shkencore, nevojat ekonomike dhe detyrimet ndaj mjedisit jetësor.
Hulumtimet e hulumtimi shërbejnë për përcaktimin dhe vlerësimin fillestar të potencialit gjeologjik. Ato në vetvete nuk paraqesin vendim për hapjen e një miniere dhe nuk zëvendësojnë procedurat dhe lejet për eksploatim të mundshëm. Ky dallim duhet t’u sqarohet qartë qytetarëve, në mënyrë që ata të dinë se cili aktivitet po kryhet, çfarë mund të tregojë dhe cilat vendime do të pasonin më tej.
Në fillim të tetorit, me Entin Gjeologjik dhe Universitetin “Goce Dellçev” diskutuam për potencialin gjeotermik, lëndët e para minerale kritike dhe mundësitë për projekte të përbashkëta kërkimore përmes “Horizont Evropë”. Gjithashtu kemi filluar përgatitjen e një katalogu të burimeve minerale. Ministria koordinon bashkëpunimin, ndërsa institucionet profesionale dhe shkencore sigurojnë bazën hulumtuese.
Rubini maqedonas tregon se si kjo njohuri mund të krijojë vlerë shtesë ekonomike. Me vendimin e 17 qershorit, u mbrojt emërtimi gjeografik “Rubin maqedonas”, dhe në shtator vazhduam me aktivitetet për kontrollin profesional të cilësisë dhe vetive të veçanta. Origjina e mbrojtur dhe cilësia e vërtetuar hapin mundësi për përpunuesit vendorë, zejtarët, stilistët dhe ofertat turistike.
Më gjerësisht, kompleksi minerar krijon punë edhe për kompanitë inxhinierike, laboratorët, transportin, aktivitetet e shërbimit dhe furnizuesit vendorë. Është e rëndësishme që pjesa më e madhe e vlerës të mbetet në vend përmes njohurive, përpunimit dhe produkteve me vlerë më të lartë. Ky zhvillim duhet të shoqërohet me pagesë adekuate për përdorimin e resurseve, sigurinë në punë dhe respektimin e kushteve ekologjike.
E Majta e arsyeton interpelancën me vlerësimin se Ministria nuk ka rezultate. Çfarë u përgjigjeni dhe çfarë mendoni se mungon në atë vlerësim?
– Më vjen keq që në atë vlerësim nuk e njohin punën që është bërë. E respektoj të drejtën për të kritikuar, por vlerësimi i një Ministrie duhet të bazohet në kompetencat e saj ligjore dhe në rezultatet e verifikueshme. Kur Ministria, ESM-ja, ERrE dhe marrëveshjet nga periudhat e mëparshme përzihen në të njëjtin mesazh politik, publiku merr pamje të gabuar se kush vendos për çfarë.
Puna jonë mund të verifikohet konkretisht. Është miratuar një Ligj i ri për Energjetikë, e më pas edhe një Ligj i veçantë për Shfrytëzimin e Energjisë nga Burimet e Ripërtëritshme. Kemi krijuar planifikim vjetor të objekteve të reja energjetike. U miratua edhe strategjia njëzetvjeçare për hulumtime gjeologjike dhe eksploatimin e qëndrueshëm të lëndëve të para minerale. Këto janë dokumentet bazë që udhëheqin punën e sektorëve për të cilët jemi kompetent.
Në fushën e gatishmërisë për rreziqet, përfunduam vlerësimin kombëtar për sigurinë e furnizimit me gaz, sipas rregullave evropiane. Me të shqyrtohen rreziqet, ndërprerjet e mundshme dhe mekanizmat e reagimit. Gjithashtu, kemi hartuar studimin e parë gjithëpërfshirës kombëtar për Hidrogjenin, me mbështetjen e Bashkimit Evropian, për të parë me kohë mundësitë që sjellin teknologjitë e reja.
Ka punë konkrete edhe në infrastrukturë. Pas një ndërprerjeje shumëvjeçare, naftësjellësi Selanik-Shkup është sërish në funksion, duke siguruar një mundësi shtesë transporti për furnizimin me derivate të naftës. Vazhdon realizimi i interkonjeksionit elektroenergjetik me Shqipërinë. Po ndërtohet interkonektori i gazit me Greqinë, është nënshkruar marrëveshja për pjesën maqedonase të lidhjes me Serbinë, ndërsa lidhja me Korridorin Vertikal u jep këtyre investimeve një perspektivë më të gjerë rajonale. Kompanitë realizojnë projektet, ndërsa Ministria kryen rolin e saj ligjor, koordinues dhe ndërkombëtar.
Është e dukshme edhe puna ndërkombëtare. Kemi nënshkruar memorandume me Serbinë, Kosovën, SHBA-në dhe Kroacinë, dhe përmes memorandumeve me universitete dhe fakultete, kemi thelluar bashkëpunimin me komunitetin akademik. Ne e kemi forcuar bashkëpunimin me organet e OKB-së dhe me Bashkësinë Energjetike dhe kemi vendosur dialog të rregullt ministror me vendet fqinje. Në të njëjtën kohë, zbatojmë programe për konsumatorët e rrezikuar dhe punojmë për kontroll më të mirë të përdorimit të burimeve natyrore.
Ka edhe një kontekst tjetër të rëndësishëm. Këtë Ministri e krijuam që nga fillimi. Në muajt e parë nuk kishim as ndërtesën tonë. Duhej të siguronim hapësirë, të formonim ekipe, të vendosim organizimin dhe të krijonim kushtet teknike dhe administrative për punë. Një institucion me kompetenca të tilla ka nevojë për njerëz profesionistë, pajisje, procedura dhe sisteme funksionale. Njëkohësisht, detyrimet ndaj qytetarëve, kompanive dhe partnerëve ndërkombëtarë vazhduan çdo ditë.
Prandaj, kur flasim për punën e bërë, duhet të marrim parasysh edhe krijimin e kapaciteteve institucionale që do t’i shërbejnë shtetit në planin afatgjatë. Në shtator, Ministria arriti 100 për qind sipas Indeksit të transparencës aktive të Qendrës për komunikim civil. Ky është një vlerësim konkret për publikimin proaktiv të informacioneve dhe një detyrim për ta ruajtur atë standard.
Jam gati për debat serioz parlamentar dhe për përgjegjësi për çdo vendim që është në kompetencën time. Por, pretendimi se nuk ka rezultate nuk mund të qëndrojë nëse merren parasysh ligjet, programet, dokumentet dhe projektet e nisura. Për ta ka të dhëna dhe gjurmë të qarta institucionale.
Në thirrjet për llogari përmenden borxhi i EMV-së prej 17 milionë eurosh, tenderët e tij dhe marzhi prej 9,9 për qind i furnizuesit universal. A mund t’ju atribuohen Juve këto çështje si përgjegjësi e drejtpërdrejtë?
– Nuk mund të më atribuohen automatikisht vendime që nuk i marr dhe veprime që nuk kam të drejtë ligjore t’i drejtoj. EMV ka Bord Drejtues dhe Mbikëqyrës, dhe të drejtat e pronësisë ushtrohen nga Qeveria. Organet kompetente të kompanisë janë përgjegjëse për prokurimet, kontratat, detyrimet financiare dhe ofertat e shitjes së saj. Ligji kërkon që Ministria, si pronare e operatorëve të transmetimit, të jetë e ndarë nga menaxhimi i prodhuesit.
Për shumën prej 17 milionë eurosh, duhet të kërkohet krahasim i saktë financiar nga EMV: për cilën periudhë bëhet fjalë, çfarë detyrimesh përfshihen dhe çfarë e shkaktoi ndryshimin. Kjo është një mënyrë për të përcaktuar faktet. Vetë përmendja e shumës në një komunikatë të partisë nuk përcakton as arsyen dhe as përgjegjësinë personale të ministres.
Kronologjia është gjithashtu e rëndësishme për furnizuesin universal. Vendimi i Qeverisë për zgjedhjen e ofertës së EVN-së është miratuar më 16 prill të vitit 2024, para formimit të kësaj Ministrie dhe para se unë të merrja postin. Marzhi prej 9,9 për qind rezulton nga procedura e tenderit për përzgjedhjen e furnizuesit universal. Kjo është një marzh bruto furnizimi, e cila nuk duhet të barazohet me fitimin neto të kompanisë. Nuk e kam përcaktuar unë atë marzh.
Edhe te çmimet duhet të respektohet ndarja e roleve. EMV-ja formon ofertën e saj për energji elektrike, ndërsa KRE-ja ushtron kompetencat ligjore rregullatore në lidhje me tarifat dhe verifikimin e llogaritjeve të furnizuesit universal. Ministria nuk e përcakton çmimin përfundimtar të energjisë elektrike për amvisëritë dhe nuk duhet të diktojë vendimet e pavarura rregullatore.
Qëndrimi im ndaj kontrollit të mjeteve publike është i qartë. Që pas marrjes së detyrës, i kërkova Entit Shtetëror të Revizionit të kryejë kontrolle në sektor. Në shtator, së bashku me Kryerevizorin e Shtetit Maksim Acevski, shqyrtuam gjetjet dhe nevojën që rekomandimet të marrin masa konkrete, afate dhe persona përgjegjës. Kërkesa për një verifikim të pavarur është pjesë e veprimit të përgjegjshëm brenda kompetencave institucionale.
Jam e hapur për dialog të bazuar në dokumente. Por nuk pranoj që kësaj Ministrie t’i atribuohen tenderë të huaj ose vendime të miratuara para formimit të saj. Përgjegjësia duhet të përcaktohet sipas ligjit, procedurës konkrete dhe personave që kanë marrë vendime.
E Majta gjithashtu pretendon se kompensimet koncesionare janë të ulëta dhe se qytetarët nuk dëgjohen gjatë hulumtimeve gjeologjike. Çfarë tregon veprimi juaj në këtë fushë?
-Së pari, kemi rritur kompensimet koncesionare deri në 100 për qind me listën e re tarifore që do të zbatohet nga 1 janari i vitit 2025. Kemi forcuar kontrollet dhe trajtimin e koncesionarëve që nuk i përmbushin detyrimet e tyre. Tashmë ka mbi 40 koncesione të revokuara për shkak të parregullsive të konstatuara. Kjo tregon se përdorimin e burimeve natyrore e lidhim me detyrime që duhet të përmbushen.
Rezultati shihet edhe në arkëtimin. Në vitin 2025, janë arkëtuar mbi 1,22 miliardë denarë nga tarifat koncesionare për shfrytëzim, krahasuar me rreth 561,5 milionë denarë në vitin 2024. Kjo është më shumë se dyfishi i tarifës. Në gjysmën e parë të vitit 2026, arkëtimi është rreth 573,9 milionë denarë, që do të thotë se ruhet niveli më i lartë i arritur pas ndryshimeve.
Për ne është thelbësore që gjithçka që përdoret nga pasuria natyrore e Maqedonisë të paguhet siç duhet dhe të respektohen kushtet për mbrojtjen e mjedisit jetësor. Pagesa e kompensimit nuk na liron nga detyrimet ekologjike. Kontrollet, verifikimi i kontratave dhe trajtimi i parregullsive duhet të shkojnë së bashku.
Sa i përket hulumtimeve gjeologjike, qytetarët kanë të drejtë për sqarim të qartë. Hulumtimi duhet të na japë njohuri për atë që kemi si shtet. Nga ajo nuk rrjedh e drejta automatike për hapjen e një miniere. Për eksploatimin eventual, ekzistojnë procedura dhe kushte të veçanta, duke përfshirë ato për mjedisin jetësor dhe pjesëmarrjen e publikut.
Me përgatitjen e zgjidhjeve ligjore për gjeologjinë dhe minierat, po punojmë edhe për rregulla më të qarta. Nevojiten më shumë punëtori praktike me komunat, publikun profesional, kompanitë dhe organizatat e shoqërisë civile, në bashkëpunim me partnerët evropianë. Njerëzit duhet të kuptojnë me kohë se çfarë po ndryshon, cili institucion është kompetent dhe si mund të marrin pjesë në procedura.
Transparenca këtu është e domosdoshme. Kjo është arsyeja pse regjistrat dhe informacionet për koncesionet publikohen, dhe nga institucionet pritet të japin përgjigje të arsyetuara për çdo rast konkret. Zhvillimi ka kuptim kur krijon punë dhe të ardhura për vendin, me përdorim të përgjegjshëm të burimeve dhe respekt për njerëzit që jetojnë në ato mjedise. Kjo është qasja që po zbatojmë dhe për të cilën jam gati të jap llogari.
