Dëshmia e hshtur e vitit 1838: Nikolaos Lorentis dhe zhbërja e mitit të “Epirit të Veriut”
“Geographia Methodiki”
Shekulli i XIX ne Ballkan shërben shpesh si një shtrirje kohore dhe fushëbetejë identitetesh. Megjithatë, përpara se propaganda shtetërore e “Megali Idesë” të kristalizohej plotësisht, ekzistonin botime që, edhe pse rridhnin nga pena greke, nuk mund t’u shpëtonin realiteteve demografike dhe gjeografike të kohës. Një rast i tillë është vepra e Nikolaos Lorentis (1838), e cila sot shërben si një dokument demaskues ndaj konstruktit politik të ashtuquajtur “Epir i Veriut”.
Epiri si “Shqipëri e poshtme”: Një përkufizim gjeografik
Në faqet e tij, Lorentis është i prerë: Epiri nuk trajtohet si një entitet helen, por si pjesë integrale e trungut shqiptar. Ai e përcakton këtë rajon si “Kato Alvania” (Shqipëria e Poshtme) ose “Notios Alvania” (Shqipëria Jugore).
Sipas autorit, shumica e gjeografëve evropianë të kohës e njihnin këtë hapësirë nën emrin e përbashkët Shqipëri. Ky pranim vjen si një goditje ndaj pretendimeve të mëvonshme që tentuan ta tjetërsonin këtë toponim në funksion të ekspansionit territorial.
Realiteti demografik: Shifra që Flasin Shqip
Lorentis ofron një pasqyrë të detajuar të qyteteve kryesore, ku elementi shqiptar dominon në mënyrë absolute, pavarësisht përkatësisë fetare:
Gjirokastra dhe Himara
Një nga pikat më interesante është identifikimi i Gjirokastrës si një qytet i “Himariotëve”. Autori shënon:
- Gjirokastra: 10,000 banorë shqiptarë dhe vetëm 800 grekë (të cilët, siç vëren kritika akademike, me shumë gjasë ishin vllehë të helenizuar).
- Himara: Përshkruhet si qendër e banuar nga 300 familje shqiptare të krishtera, duke konfirmuar se krishterimi në këto zona nuk ishte sinonim i helenizmit, por një tipar i shqiptarëve ortodoksë.
Delvina, Paramithia dhe Filati
- Delvina: Qytet i fortifikuar me 8,000–9,000 banorë, të cilët Lorentis i cilëson thjesht si “kryesisht shqiptarë”.
- Paramithia: Cilësohet si metropoli i Çamëve Shqiptarë.
- Filati: I banuar nga 3,000 shqiptarë (Toskë), me një rrethinë prej 8,000 banorësh po shqiptarë.
3. Delvinaki dhe Suljoti
Autori bën një saktësim të rëndësishëm për Delvinakin, duke e quajtur vendbanim të shqiptarëve ortodoksë. Po ashtu, ai përfshin Suliotët dhe Pargjinotët brenda fiseve shqiptare, duke i cilësuar si më “të qytetëruarit” e këtij trungu.
Organizimi Administrativ i Shqipërisë Etnike
Lorentis nuk mjaftohet me jugun. Ai vizaton kufijtë e një Shqipërie që shtrihet nga Podgorica në Janinë, duke e ndarë vendin në 6 sanxhaqe kryesore:
| Sanxhaku | Rajoni/Qytetet Kryesore |
| Shkodra | Metropolis e Gegërisë, Ulqini, Podgorica, Gjakova |
| Vlora | Berati, Kavaja, Durrësi, Ishulli i Sazanit |
| Ohri | Shkupi, Struga, Tetova |
| Prishtina | Kosova, Dardania e lashtë |
| Dukagjini | Shqipëria Veriore |
| Elbasani | Shqipëria Qendrore |
Portreti i Shqiptarit: Trashëgimtarët e Ilirisë
Për Lorentis, shqiptarët (të njohur si Arnautë, Arvanitë apo Skipetarë) janë një popull i vetëm me origjinë të lashtë Ilire. Ai i përshkruan ata me nota admirimi:
- Luftarakë dhe mbrojtës të palëkundur të maleve të tyre.
- Të thjeshtë, atletikë dhe dashamirës të traditave (muzikës dhe vallëzimit).
- Kruja mbetet për të vendi i “Mirditorëve të vërtetë” që nxorën heroin Gjergj Kastrioti.
Shpërbërja e një Mashtrimi
Vepra e Nikolaos Lorentis (1838) është një “autogol” për historiografinë shoviniste greke. Nëse Epiri do të ishte historikisht grek, siç pretendon propaganda e mëvonshme, një studiues grek i vitit 1838 nuk do ta quante atë “Shqipëri të Poshtme” dhe as nuk do të regjistronte shifra ku shqiptarët dominonin 10 me 1 kundrejt grekëve në qytetet kyçe.
Ky dokument vërteton se termi “Epir i Veriut” nuk është gjë tjetër veçse një shpikje gjeopolitike e vonshme, e krijuar në laboratorët e Patriarkanës dhe politikës athinase për të mbuluar realitetin e një Shqipërie jugore kompakte dhe vitale. Lorentis, ndoshta pa dashje, la pas dëshminë më të fortë të së vërtetës: Epiri i vitit 1838 fliste, luftonte dhe jetonte shqip.
Shqipëria Etnike sipas Nikolaos Lorentis (Pjesa II): Nga Shkodra në Ohër, një komb nën një emër
Në vijim të analizës sonë mbi veprën “Geographia Methodiki” të Nikolaos Lorentis, dokumentet e reja hedhin dritë mbi një Shqipëri që tejkalon kufijtë e ngushtë administrativë të kohës. Lorentis nuk përshkruan thjesht një krahinë, por një hapësirë gjeo-politike kompakte, ku shqiptarët shfaqen si zotër të plotë të territorit nga Podgorica në veri e deri në brigjet e Ambrakisë në jug.
Uniteti i emrit: Arnautë, Arvanitë, Skipetarë
Një nga pikat më të forta akademike të Lorentis është saktësimi i identitetit kombëtar. Ai shkruan shprehimisht se:
“Shqiptarët (të quajtur Arnautë, Arvanitë, Skipetarë) janë i njëjti popull.”
Ky pohim rrëzon çdo tentativë të mëvonshme për t’i ndarë shqiptarët sipas emërtimeve krahinore apo fetare. Lorentis i lidh ata direkt me origjinën e lashtë Ilire, duke i portretizuar si një racë të fortë, luftëtare dhe të pamposhtur në mbrojtje të maleve të tyre.
Gjashtë Sanxhaqet: Shtyllat e Shqipërisë
Dokumentet e Lorentis listojnë një organizim administrativ që sot do të konsiderohej si harta e Shqipërisë Etnike. Sipas tij, Shqipëria ndahej në gjashtë sanxhaqe kryesore:
- Shkodra (Veriu): Metropolis e gjithë Gegërisë.
- Vlora (Jugu): Që përfshinte Beratin dhe zonat bregdetare.
- Ohri (Lindja): Që shtrihej deri në Shkup e Strugë.
- Prishtina (Kosova): Që përfshinte qytetet e Dardanisë së lashtë.
- Dukagjini (Veri-Lindja): Krahu malor i qëndresës.
- Elbasani (Qendra): Nyja lidhëse e vendit.
Kjo renditje tregon se për gjeografinë greke të vitit 1838, Kosova (Prishtina) dhe Shkupi (Ohri) ishin pjesë organike dhe të padiskutueshme të Shqipërisë.
Kruja dhe Skënderbeu: Trashëgimia mirditore
Në dokumentet që lidhen me Shqipërinë e Mesme, Lorentis bën një vëzhgim interesant për Krujën. Ai i cilëson banorët e saj si “Mirditorë të vërtetë” dhe thekson se prej këtij fisi doli heroi i madh Kastrioti (Skënderbeu).
- Tirana: Përshkruhet si një qytet i bukur dhe i lulëzuar.
- Durrësi: Identifikohet si porti kryesor historik.
- Berati dhe Vlora: Cilësohen si qendra strategjike, ku Lorentis përmend edhe ishullin e Sazanit (Sassono) si pjesë të këtij territori.
Shqipëria e epërme: Nga Podgorica në Ohër
Lorentis dokumenton se Shqipëria e Epërme (Veriore) ka si metropol Shkodrën, duke përfshirë pa asnjë ekuivok:
- Podgoricën dhe Ulqinin (Dulcino): Të cilët i quan qytete shqiptare.
- Strugën dhe Ohrin: Përshkruhen si zona shqiptare, ku Liqeni i Ohrit trajtohet si një pellg ujor shqiptar.
- Dibrën (e Madhe dhe të Vogël): E banuar tërësisht nga shqiptarë luftarakë.
Karakteri Kombëtar: Një popull “Homerik”
Në përshkrimin e tij për karakterin e shqiptarëve (faqet 17-18 të dokumentit), Lorentis përdor tone thuajse epike. Ai thotë se shqiptarët:
- Janë të thjeshtë në ushqim (frugalë) dhe tepër atletikë.
- Janë adhurues të muzikës dhe valleve të tyre tradicionale.
- Punojnë shpesh si mercenarë, por mbeten besnikë ndaj nderit të tyre.
- Mbrojnë lirinë e tyre deri në vdekje, duke i bërë malet e tyre kështjella të pathyeshme.
Dëshmia që djeg propagandën
Nëse i referohemi Nikolaos Lorentis, Shqipëria e vitit 1838 ishte një tërësi që niste nga Mali i Zi i sotëm, përfshinte të gjithë Kosovën, Maqedoninë Perëndimore dhe përfundonte në Epirin e Jugut.
Ky autor grek, para se politika e Athinës të fillonte projektin e asimilimit dhe shpifjeve historike, pranon se:
- Kosova është Shqipëri.
- Epiri është Shqipëri e Poshtme.
- Gjirokastra, Delvina dhe Himara janë qendra shqiptare.
Vepra e Lorentis mbetet një nga “faturat” më të rënda historike për shtetin grek, pasi provon se teza e “Epirit të Veriut” nuk është vetëm një gënjeshtër, por një agresion i hapur mbi një realitet demografik dhe gjeografik që dikur njihej e pranohej edhe nga vetë elita intelektuale greke.
———–
Artikulli bazohet rreptësisht në faqet e transkriptuara nga vepra e N. Lorentis, botuar në Vjenë, 1838.
