Interneti rrezikon një nga arkivat më të fuqishëm digjitalë?!

Një nga mjetet më të rëndësishme të ruajtjes së historisë së internetit, Wayback Machine, po përballet me një rrezik serioz ekzistencial, pasi gjithnjë e më shumë media të mëdha dhe platforma digjitale po kufizojnë aksesin e tij. Ky zhvillim ka ndezur një debat të gjerë mes gazetarëve, organizatave të lirisë së shprehjes dhe kompanive mediatike, të cilat po përplasen mes nevojës për transparencë publike dhe frikës nga përdorimi i përmbajtjeve për trajnimin e inteligjencës artificiale.

Sipas raportimeve, një numër i madh organizatash mediatike, përfshirë edhe platforma të njohura ndërkombëtare, kanë vendosur kufizime ndaj “crawler”-it të Internet Archive, i njohur si ia_archiverbot. Ndër to përfshihen edhe kompani të mëdha mediatike dhe platforma sociale, të cilat argumentojnë se masa lidhet me mbrojtjen nga “scraping” i përmbajtjeve dhe përdorimi i tyre nga kompani të Inteligjencës Artificiale pa autorizim.

Disa media, si The New York Times, kanë shprehur shqetësime se përmbajtjet e tyre mund të përdoren për trajnimin e modeleve të AI-së në mënyrë që të krijohet konkurrencë e padrejtë. Po ashtu, edhe platforma Reddit ka kufizuar aksesin e arkivimit, duke u bashkuar me trendin e mbylljes së burimeve publike ndaj crawler-ave. Në vitin 2025, ndikimi i rrjeteve sociale ka kaluar nga zakon i përditshëm në sjellje të varur.

Sipas studimeve globale të sjelljes digjitale, 75% e përdoruesve e kontrollojnë telefonin brenda 5 minutave pasi zgjohen, përpara se të flasin, të hanë apo të mendojnë për ditën që i pret. Statistikat tregojnë se preth 68% e njerëzve ndihen të shqetësuar ose nervozë kur nuk kanë akses në rrjete sociale për më shumë se disa orë. Ky fenomen, i njohur si ankthi digjital, po ndikon drejtpërdrejt në përqendrim, humor dhe cilësinë e gjumit. Mbi 60% e përdoruesve raportojnë se zgjohen gjatë natës për të kontrolluar telefonin, edhe pa marrë njoftime.